Ücretli görünen bir makaleye yasal yoldan nasıl ulaşırsın?
Aradığın makaleyi buldun, başlığa tıkladın, karşına ödeme ekranı çıktı. Buradan çıkarılacak sonuç “bu makaleye ulaşamam” değil. Çünkü “ücretli” olan makale değil, o an baktığın adres.
Bir çalışma yayımlandıktan sonra genelde birden fazla yerde bulunur: yayıncının sayfasında, yazarın kurumsal arşivinde, bir ön baskı sunucusunda, kimi zaman fonlayan kurumun deposunda. Bunların hepsi aynı makaledir; sadece biri para ister.
Açık erişimin dört rengi
Literatürde açık erişim tek bir şey değil, dört ayrı durumdur. Aralarındaki farkı bilmek, bir kopyanın ne kadar kalıcı ve ne kadar kullanılabilir olduğunu önceden söyler:
- Altın (gold): Makale, tamamen açık erişimli bir dergide yayımlanmıştır. Ücretsiz olması bir istisna değil, derginin modelidir.
- Yeşil (green): Yayıncının sayfası ücretlidir ama makalenin ücretsiz bir kopyası bir arşivde durur. En sık karşılaşılan ve en çok gözden kaçan durum budur.
- Melez (hybrid): Ücretli bir derginin içinde, açık lisansla ücretsiz bırakılmış tek bir makale. Genelde yazar ya da fon veren bunun için ayrıca ödemiştir.
- Bronz: Yayıncının sayfasında ücretsiz okunur ama net bir açık lisansı yoktur. Yani bugün açıktır, yarın kapanabilir ve yeniden kullanma hakkın belirsizdir.
Yeşil kopyanın küçük yazısı
Arşivdeki nüsha çoğu zaman “kabul edilmiş yazar nüshası”dır: hakem sürecinden geçmiş, içeriği aynı, ama yayıncının dizgisinden geçmemiş hâli. Bilgi olarak eşdeğerdir. Fark, sayfa numaralarındadır — bire bir sayfa vererek alıntı yapacaksan yayıncı nüshasını görmen gerekir. Okumak için yeşil kopya fazlasıyla yeterli, sayfa vererek alıntılamak için değil.
Korsan siteler neden bu listede yok?
Bu yazıda makaleleri izinsiz dağıtan sitelerden söz etmiyoruz ve Pofolia da onlara bağlantı vermez. Bunun ahlaki tarafını bir yana bıraksak bile pratik bir gerçek var: aradığın makalenin yasal ücretsiz bir kopyası genellikle zaten vardır ve onu bulmak, hukuken tartışmalı bir yola sapmaktan daha hızlıdır.
Pofolia bunu nasıl gösteriyor?
Bir makalenin ücretsiz tam metnine giden bir bağlantı bulduğumuzda kartta Açık Erişim rozetini gösteriyoruz — yani rozet “bu makale açık erişimli bir dergide çıktı” demiyor, “şu anda okuyabileceğin ücretsiz bir tam metin var” diyor. Aramada da Sadece açık erişim filtresi var; sonuçları en baştan ulaşabileceğin çalışmalara daraltır.
Bu ayrımı özellikle koruyoruz, çünkü bir okuyucunun asıl sorusu “bu hangi renk açık erişim” değil, “şimdi okuyabilir miyim” sorusudur.