Çocuk Edebiyatı ve Çevresel Bilinç

Abstract

Bu çalışma, Sanayi Devrimi sonrası hız kazanan sanayileşme, kontrolsüz tüketim ve nüfus artışı gibi etkenlerle ortaya çıkan küresel ekolojik krizi ve bu krizin aşılmasında çocuk edebiyatının çevresel bilinç kazandırma potansiyelini kapsamlı bir literatür taramasıyla incelemektedir. Çevre sorunlarının karmaşık yapısı karşısında, insanoğlunun kendisini doğanın hakimi değil, onun ahlaki yükümlülükleri olan sade bir üyesi olarak görmesini savunan toprak etiği ve ekopsikoloji yaklaşımları hayati önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, eko-kurgu, ekodistopya ve iklim-kurgu gibi yeni edebi türler kurgunun gücünü kullanarak toplumsal farkındalığı artırmaktadır. Bilimsel araştırmalar, çocukların didaktik yönergeler içeren ders kitaplarından ziyade edebi metinlere çok daha olumlu tepki verdiğini ve erken yaşta edinilen çevre bilincinin kalıcı tutumlara dönüştüğünü göstermektedir. Türkiye'de özellikle 1980'lerden sonra sayıca artan ve 1990'larda bir dönüm noktası yaşayan çevre konulu çocuk kitapları; hava, su, toprak kirliliği, çarpık kentleşme ve biyoçeşitliliğin tahribatı gibi güncel temaları başarılı bir şekilde kurguya taşımaktadır. Bu nitelikli yapıtlar doğrudan didaktik öğütler vermeden; estetik bir dil aracılığıyla çocuklarda bilgi edinme merakı, empati yeteneği, gelecek öngörüsü, önlem-koruma arzusu ve ortak hareket etme bilinci uyandırmaktadır. Sonuç olarak çocuk edebiyatı, genç nesillerde köklü değer oluşumları ve olumlu davranış değişiklikleri meydana getirerek yaşanabilir bir dünyanın geleceğini inşa etmede kritik ve birleştirici bir sorumluluk üstlenmektedir. This study examines the global ecological crisis caused by factors such as accelerated industrialization after the Industrial Revolution, uncontrolled consumption, and population growth, alongside the potential of children's literature to foster environmental consciousness in overcoming this crisis through a comprehensive literature review. Faced with the complex structure of environmental problems, land ethics and ecopsychology approaches—which advocate that human beings should view themselves not as masters of nature but as simple members with moral obligations—are of vital importance. Accordingly, emerging literary genres such as eco-fiction, eco-dystopia, and climate fiction enhance social awareness by utilizing the power of narrative. Scientific research indicates that children respond much more positively to literary texts than to textbooks containing didactic instructions, and that environmental awareness acquired at an early age transforms into permanent attitudes. In Turkey, environmental children's books, which increased in number particularly after the 1980s and experienced a turning point in the 1990s, successfully integrate contemporary themes such as air, water, and soil pollution, unplanned urbanization, and the destruction of biodiversity into fiction. Without offering direct didactic advice, these high-quality works inspire a curiosity for knowledge, empathy, foresight for the future, a desire for prevention and protection, and a sense of collective action in children through aesthetic language. Consequently, children's literature assumes a critical and unifying responsibility in building the future of a habitable world by generating deep value formations and positive behavioral changes in younger generations.

The authors' abstract, as published at the source. Akademisyen Kitabevi eBooks, 2022 · DOI ↗