MÜNEVVER, MÜDERRİS VE REİS: AHMET HAMDİ AKSEKİ’NİN İLMÎ VE SİYASİ KİŞİLİĞİ

Abstract

Ahmet Hamdi Akseki’nin ilmî ve siyasî kişiliği, Osmanlı Devleti’nin son döneminden Cumhuriyet Türkiye’sinin Tek Parti ve Demokrat Parti yıllarına uzanan tarihsel bir sürece yayılmaktadır. Önemli değişimlerin yaşandığı bu süreç yalnızca siyasal bir değişimi değil; aynı zamanda zihniyet, kurum ve kimlik alanlarında köklü dönüşümlerin yaşandığı bir zaman dilimini ifade etmektedir. Akseki, bu dönüşüm sürecinde hem bir münevver ve müderris hem de Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde üstlendiği görevlerle öne çıkan bir din âlimidir. Yaşadığı dönemin ortaya çıkardığı sosyal ve dinî sorunlara karşı kaleme aldığı eserlerle toplumun farklı kesimlerine—özellikle çocuklara, askerlere ve halka—İslam inancının temel esaslarını aktarmayı hedeflemiştir. Dönemin birçok din adamı köklü değişimler karşısında ya tepkisel bir tutum sergilemiş ya da yeni düzene uyum sağlamaya yönelmişken, o bu iki yaklaşım arasında daha dengeli bir çizgi izlemiştir. Diyanet İşleri Başkanlığı’ndaki görevleri sırasında dinî hayatın kurumsal çerçevede devamlılığını sağlamaya yönelik faaliyetlerde bulunmuştur. Yaptığı görev sırasında ne kadar zorlandığını “Ben bu makama daha fazla kötülüğe mâni olmak için katlanıyorum.” diyerek açıklayan Akseki buna rağmen özellikle en yakınında bulunan isimler tarafından sert bir şekilde eleştirilmekten de kurtulamamıştır. Bu çalışma, Akseki’nin ilmî üretimi, bürokratik görevleri ve düşünsel yaklaşımı üzerinden, onun geçiş dönemi aydınları arasındaki özgün konumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda onun din-devlet ilişkilerinin yeniden şekillendiği bir süreçte uzlaştırıcı ve yapıcı bir rol üstlendiği değerlendirilmektedir.

The authors' abstract, as published at the source. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 2026 · DOI ↗