İBN HALDUN DÜŞÜNCESİNDE SOSYO-EKONOMİ VE AHLÂK

Abstract

Ibn Haldun, insanin ahlâkiliginin, yasadigi ortamin sosyo-ekonomik yapisindan derin bir sekilde etkilendigini iddia etmektedir. Ona gore soz konusu bu etki o denli gucludur ki neredeyse insanla iliskili bu yapilarin tumunu birden determine etmektedir. Bu sistemde insan, hem yasadigi ortama uyum saglayan hem de bu uyum icerisinde kendisini tekâmul ettirebilen bir varlik olarak karsimiza cikmaktadir. Ibn Haldun’un perspektifinden bakildiginda insan, yasadigi cevresel sartlardan, gelistirdigi teknikten ve mimariden ayri olarak ele alinamaz ya da tanimlanamaz. O, hem yasadigi ortami degistiren hem de bu degisim icinde degisen varliktir. Ibn Haldun’a gore bu degisimin temel gayesi, hayati kolaylastirma ve refaha kavusma istegidir. Dolayisiyla insanin tekâmulunu saglayan motivasyonlarin en tabii olani karsilastigi zorluklardir. Zorluklar, insani zinde ve guclu kilan unsurlardir. Bedevilikten hadarilige oradan da umrânin refahina dogru ilerleyen insan, bu surecte astigi her zorluk sayesinde hayatini biraz daha kolaylastirmis olmaktadir. Insanin yasamindaki bu kolayliklar arttikca mucadele edecegi zorluklar azalacagindan bu manadaki her ilerleme onun bedensel ve ahlâki olarak gevsemesine sebep olmaktadir. Bedensel gevseklik, cevresel sartlara karsi insanin dayanma direncini kirarken; ahlâki gevseklik; arzularin, hazlarin ve refâhin cazibesine karsi insani bicare kilmakta ve ahlâki acmazlarin olusmasina sebep olmaktadir. Nitekim insan, direnme gucu zayiflarken yeni hazlarla karsilasmakta ve bunlarin pesine dusme egilimi gostermektedir. Cunku o, hazza yonelen ve acidan kacandir. Haz ve aci, ahlâki secimlerde Antik Yunan’dan beri ahlâk geleneginin kabul ettigi iki onemli etkilenimdir. Bu bakimdan bedevilikten umrâna gecis bir bakima acidan hazza gecisi temsil etmektedir. Refahtan zevâle gecis ise ahlâki itidâlin haz lehine bozulmasini ve hem sosyal hem siyasal hem de ahlâki bunalimlarin ortaya cikmasini temsil etmektedir. Ibn Haldun’un ahlâk dusuncesi; sosyal, siyasi, ekonomik vb. tum baglamlariyla gunumuz para-hazci ahlâkinin ortaya cikardigi degersizlesmenin anlasilmasina imkân saglamaktadir. Bu makale kapitalist, parahazci, tuketim temelli ahlâkin ortaya cikardigi ahlâki problemleri Ibn Halduncu bir bakisla ele alip cozumlemeyi amaclamaktadir.

The authors' abstract, as published at the source. DergiPark (Istanbul University), 2019 · DOI ↗